Perfumy z feromonami – czy naprawdę działają? Nauka kontra marketing

Wchodzisz do drogerii i widzisz flakon z napisem „z feromonami”. Obietnica jest kusząca: nieodparty magnetyzm, większa pewność siebie, powodzenie u innych. Cena – od kilkudziesięciu do kilkuset złotych. Ale zanim sięgniesz po kartę płatniczą, warto zadać jedno proste pytanie: czy perfumy z feromonami w ogóle mogą działać? Odpowiedź jest bardziej skomplikowana, niż sugeruje etykieta.

Czym właściwie są feromony?

Feromony to substancje chemiczne wydzielane przez organizm na zewnątrz, których zadaniem jest przekazywanie określonych sygnałów innym osobnikom tego samego gatunku. Mogą wpływać na zachowania rozrodcze, terytorialne czy społeczne. U owadów i gryzoni ich istnienie zostało naukowo potwierdzone – znamy wzory chemiczne, potrafimy je syntetyzować i z powodzeniem stosować choćby w rolnictwie, jako ekologiczne pułapki na szkodniki.

Problem zaczyna się, gdy przenosimy ten temat na człowieka. Wśród naukowców nie ma zgody co do tego, czy ludzkie feromony w ogóle istnieją w znaczeniu funkcjonalnym. Na każde badanie potwierdzające ich wydzielanie przypada kolejne, które podaje to w wątpliwość. To nie jest kwestia zaniedbania nauki – to po prostu jeden z najtrudniejszych problemów współczesnej biologii i neurochemii.

Co producenci perfum wkładają do flakonów?

Najczęściej spotykanym składnikiem perfum reklamowanych jako „feromonowe” jest androstadienon (AND) – steroid obecny w męskim pocie. Pojawia się w składzie wielu produktów, bo rzeczywiście był przedmiotem poważnych badań naukowych. Szwedzka neurobiolog Ivanka Savic wykazała na początku lat dwutysięcznych, że wąchanie AND przez kobiety aktywuje obszary mózgu związane z emocjami i zachowaniem, w tym podwzgórze i ciało migdałowate.

Brzmi przekonująco? Tak, ale jest kilka „ale”. Po pierwsze, AND w tych badaniach był podawany w warunkach laboratoryjnych, w stężeniach i formie trudnych do odtworzenia w komercyjnym produkcie. Po drugie – i to kluczowe – naukowcy wciąż nie są zgodni, czy AND należy w ogóle klasyfikować jako ludzki feromon. Aktywacja mózgu to nie to samo co udowodniony mechanizm feromonowy.

Producenci perfum chętnie cytują takie badania, ale robią to wybiórczo – pomijając kontekst, zastrzeżenia metodologiczne i brak konsensusu w środowisku naukowym. To klasyczny przykład marketingu opartego na nauce, nie marketingu naukowego.

Dlaczego jeden „feromon w butelce” to uproszczenie?

Nawet jeśli ludzkie feromony istnieją – a wielu badaczy skłania się ku temu, że coś takiego może zachodzić – to z dużym prawdopodobieństwem nie są one pojedynczą substancją chemiczną. Eksperci wskazują, że mamy najprawdopodobniej do czynienia z wieloskładnikową, unikalną dla każdego człowieka mieszaniną związków chemicznych, obecnych w śladowych ilościach. Coś w rodzaju chemicznego odcisku palca – niepowtarzalnego, złożonego i trudnego do skopiowania.

Oznacza to, że stworzenie jednego uniwersalnego feromonu, który zadziała na wszystkich wokół, jest – przynajmniej na obecnym etapie wiedzy – niemożliwe. Nie dlatego, że technologia nie nadąża, ale dlatego, że nie wiemy jeszcze, co dokładnie chcielibyśmy skopiować.

A co z narządem Jacobsona?

Część producentów perfum feromonowych powołuje się na narząd Jacobsona, zwany też przylemieszowym – strukturę anatomiczną obecną u wielu zwierząt, służącą do wykrywania lotnych substancji chemicznych. U gadów to główny organ powonienia. U człowieka narząd ten pojawia się w stadium embrionalnym, ale jego aktywność u dorosłych najprawdopodobniej zanika.

„Najprawdopodobniej” – bo to też nie zostało jeszcze wystarczająco dobrze zbadane. Producenci perfum nierzadko sugerują, że narząd Jacobsona jest u dorosłych aktywny i właśnie dlatego ich produkt działa. To twierdzenie jest co najmniej nieudowodnione, a w świetle aktualnej wiedzy naukowej – raczej nieprawdziwe.

Czy zatem perfumy z feromonami są bezużyteczne?

Niekoniecznie – ale nie z powodów, które sugeruje marketing. Wiele z tych produktów to po prostu dobrze skomponowane perfumy, które mogą poprawiać nastrój, dodawać pewności siebie i sprawiać przyjemność osobie je noszącej. A pewność siebie – jak wiadomo – jest jednym z najbardziej atrakcyjnych sygnałów społecznych, jakie wysyłamy otoczeniu. Tyle że to efekt psychologiczny, nie chemiczny.

Jeśli dany zapach sprawia, że czujesz się lepiej we własnej skórze, to jest to wartość sama w sobie. Problem pojawia się wtedy, gdy płacisz premium za obietnicę działania feromonowego, które nie ma solidnego oparcia w nauce. Wtedy przepłacasz – nie za feromon, ale za historię, którą ktoś ci sprzedał.

Co warto wiedzieć przed zakupem?

Jeśli rozważasz zakup perfum z feromonami, kilka rzeczy warto mieć z tyłu głowy. Sprawdź skład – jeśli producent chwali się „feromonami”, ale nie podaje żadnych konkretnych substancji, to czerwona flaga. Jeśli powołuje się na badania naukowe, poszukaj tych badań samodzielnie i sprawdź, co faktycznie wykazały. Unikaj produktów, które obiecują konkretne efekty behawioralne u innych ludzi – to obietnice, których nauka nie jest w stanie potwierdzić.

Dobry zapach działa – to fakt. Wpływa na nastrój, buduje skojarzenia, zostaje w pamięci. Ale mechanizm tego działania jest znacznie bardziej złożony i subtelny niż sugeruje hasło reklamowe na opakowaniu. Nauka dopiero zaczyna rozumieć, jak zapachy wpływają na nasze zachowanie i decyzje – i jest to jeden z najbardziej fascynujących obszarów badań ostatnich dekad.

Na odpowiedź, czy ludzkie feromony istnieją i jak naprawdę działają, będziemy musieli jeszcze poczekać. Do tego czasu – wybieraj perfumy nosem, nie etykietą.